Blogs

ခ်င္းလူမ်ိဳး

  • ခ်င္းလူမ်ိဳးမ်ားသည္ ၿမန္မာႏိုင္ငံ၏ ေတာင္ေပၚေဒသႏွင့္ ေၿမၿပန္႔ေဒသမ်ားတြင္ ေရွးပေ၀သဏီကပင္ ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္။ ယင္းတို႔ေနထိုင္ရာ ေဒသသည္ ေတာေတာင္ထူထပ္ၿပီး၊ လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရး ခက္ခဲမႈေႀကာင့္ ဘာသာစကားႏွင့္ ဓေလ့ထံုးတမ္းစဥ္လာမ်ား၊ အနည္းငယ္ ကြဲၿပားလာကာ ေဒသအလိုက္ မိမိတို႔ကိုယ္ကို မိမိတို႔ အေခၚအေ၀ၚမ်ား ကြဲၿပားလာခဲ့၏။

    ေတာင္ေပၚေဒသေန ခ်င္းတို႔အနက္ တီးတိန္ႏွင့္တြန္းဇံနယ္တြင္ ေနထိုင္ႀကသူမ်ားက မိမိတိုု႔ကိုယ္ကို ” Zo “, ” Yo”, ” Yao” ဟုေခၚဆိုရာမွ ” Zomi” ဟု အခ်င္းခ်င္း ေခၚဆိုႀကသည္။ ဖလမ္း၊ ဟားခါး၊ ထန္တလန္နယ္တြင္ ေနထိုင္ႀကသူမ်ားက ” Lai “, ” Laizo” ဟုေခၚဆိုရာမွ ” Laimi ” ဟု ေခၚတြင္ႀက၏။ မင္းတပ္၊ ကန္ပက္လက္နယ္မ်ားတြင္မူ ” Cho”, ” Chou”, ” Chhaw” ဟုေခၚဆိုႀက၏။ ပလက္၀နယ္တြင္ ” Khu”, ” Khumi” ႏွင့္ ” Khami” ဟု ဆင္တူယိုးမွား အမည္မ်ားသုံးစြဲေခၚေ၀ၚႀက၏။ India ႏုိင္ငံ Mizogam ၿပည္နယ္တြင္မူ ” Mizo” ဆုိၿပီး တစ္မ်ိဳးတည္း ေခၚေ၀ၚသံုးစြဲႀက၏။

    အာသံႏွင့္မဏိပူရၿပည္နယ္ေန ခ်င္းလူမ်ိဳးမ်ားကို ယခင္က ” Paite” (ပိုင္သဲ) ဟုေခၚေ၀ၚႀကရာမွ ယခုအမည္မွန္ဟု ေတြ႔ရွိလာႀကေသာ ” Zomi” (ဇိုမီး) ၿဖင့္ ေၿပာင္းလဲ ေခၚေ၀ၚလာႀကသည္။

    ေၿမၿပန္႔ေဒသ- သရက္၊ သံတြဲ၊ ေအာင္လံ၊ မင္းဘူး၊ ေတာင္တြင္းႀကီး၊ နတ္ေမာက္၊ ပ်ဥ္းမနားၿမိဳ႕စေသာ ၿမိဳ႕နယ္မ်ားတြင္ ေနထိုင္ေသာ ခ်င္းလူမ်ိဳးမ်ားကို မိမိတို႔ကိုယ္ကို”

    A-sho” (အရိႈႈ) ဟုေခၚေ၀ၚႀကသည္။ ဂန္ေဂါ၊ ထီးလင္း၊ ေဆာ၊ ငဖဲနယ္မ်ားတြင္ ” Yaw” , ” Chaw”, ” Khaw”, ” Saw” စသည္ၿဖင့္ အမ်ိဳးမ်ိဳးမွည့္ေခၚႀက၏၊

    အမည္နာမမ်ား

    ဇို (Zo) , အရိႈ (A -sho), ခူး (Khu), ေယာ (Yaw), စသည္တုိ့မွာ ေရွးဘိုးေဘးတုိ႔၏ နာမည္ကို အသံထြက္ကြဲလြဲ ေခၚဆိုၿခင္း ၿဖစ္ဟန္တူသည္။

    ၿမန္မာႏိုင္ငံသို႔ ေရာက္ရွိလာပံု

    ဘီစီ 600 – တိဗက္မွဟိၿမစ္ေႀကာင္းအတိုင္း ဟူးေကာင္းခ်ုိဳင့္၀ွမ္းကိုၿဖတ္ၿပီး ခ်င္းတြင္းၿမစ္ေႀကာင္း တစ္ေလွ်ာက္၊ ထုိမွတဆင့္ အေရွ့ဖက္လွည့္ရ္် တေကာင္းၿမိဳ႕သို႔ ေၿပာင္းေရြ႔ေနထိုင္ခဲ့ႀက၏။ အၿခားတစ္ဖြဲ႔မွာ ခ်င္းတြင္းၿမစ္ႏွင့္ ဧရာ၀တီၿမစ္ဆံုရာ ခ်ိုဳင့္၀ွမ္း ေအာက္ပိုင္းသို႔ ဆက္လက္ဆင္းသက္ၿပီး၊ လူဦးေရမ်ားၿပားလာသည္။ ” ခ်င္းတြင္း” ဆုိသည္မွာ ခ်င္းအမ်ိဳးသားမ်ား၏႒ာေန ( The Home of The Chins) ဟူရ္ဳ အဓိပါယ္ရ၏။ ယင္းေဒသရွိ ခ်င္းလူမ်ိဳးမ်ားကို အစြဲၿပဳရ္ဳ ယခင္ သာလာ၀တီၿမစ္ကို ေနာက္ပိုင္း ” ခ်င္းတြင္းၿမစ္” ဟု အမည္ အစားတြင္လာသည္။

    BC 100 – ခ်င္းမ်ိဳးႏြယ္စုမ်ားသည္ ပုဂံအနီးဘုရားႀကီးေဒသ တြင္ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္။

    AD 600 – စစ္ကိုင္း၊ မင္းတိုင္ပင္၊ မံုရြာ၊ ဒီပဲယင္း၊ ပုလဲေဒသ မ်ားတြင္ ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္။

    AD 835 – ခ်င္းတြင္းရွိ Shou ၿမိဳ႕ေတာ္ကို နန္ခ်ိဳဖက္မွ ၀င္ေရာက္တိုက္ခိုက္ခဲ့သည္။

    AD 842 – သရက္၊ ေအာင္လံ၊ မင္းဘူး၊ မင္းတံုး၊ ေတာင္တြင္းႀကီး၊ သံတြဲ၊ ပုပါးေတာင္စေသာ နယ္မ်ားတြင္ ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္။ ပုပါးသည္ ပါဋိမဟုတ္ပဲ၊ ဗမာစကားေသာ္လည္း မဟုတ္ေခ်။ ခ်င္းစကားမူရင္း မွ ဆင္းသက္လာသည္။ ခ်င္းစကားအရ Pupa ” ဘိုးေဘး” ၿဖစ္ရ္ဳ ဘိုးေဘးမ်ားက နတ္ပူေဇာ္ရာေတာင္ ၿဖစ္ေသာေႀကာင့္ ပူပါး (၀ါ) ပုပါးေတာင္ ဟုေခၚဆိုႀကသည္ဟု ေၿမၿပန္႔တြင္ ေနထိုင္ႀကေသာ အရႈိခ်င္းမ်ားက ေၿပာစမွတ္ၿပဳႀကသည္။

    AD 849 – ပုဂံ (ပ်ဴရမ္ – Pyu gam)၊ ပူဂမ္ (Pugam) ေဒသတြင္ေနထိုင္ႀကသည္။

    AD 1300 – ပထမၿမန္မာႏိုင္ငံေတာ္ ပ်က္စီးၿပီးေနာက္ ရွမ္းလူမ်ိဳးမ်ားႏွင့္အတူ ပင္းယ၊ အင္း၀၊ စစ္ကိုင္းနယ္ မ်ားတြင္ေနထုိင္ခဲ့ႀကသည္။

    AD 1370 – ရာဇႀကိဳ (Yasagyo)၊ ေခါ့ခင္၊ ကေလးနယ္မ်ားတြင္ ရွမ္းေစာ္ဘြား ေက်းေတာင္ညိဳအုပ္စိုးေသာ ေခတ္ (1402- 1423) အထိ ေနထုိင္ခဲ့ႀကသည္။

    ေတာင္တန္းေဒသမ်ားသို႔ ေရာက္ရွိလာၿခင္း

    AD 1420 – ကေလးခ်ိဳင့္၀ွမ္းမွ ေၿမာက္ပိုင္းလမ္းေႀကာင္း ခ်င္းေတာင္သို႔ ၀င္ေရာက္လာရာတြင္ Zangpitam, Khawlmun, Ciimnuai ႏွင့္ Geeltui ရြာမ်ားတြင္ ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္။ Ciimnuai ရြာတြင္ ႏွစ္အႀကာဆံုးေနထိုင္ႀကၿပီး၊ ေအဒီ 1650 အထိ ႏွစ္ေပါင္း 200-250 ခန္႔ အထိ မ်ိဳးဆက္ (8) ဆက္တိုင္ေအာင္ ေနထိုင္ခဲ့ႀကသည္ ဟု ေရွးလူႀကီးမ်ားက ေၿပာစမွတ္ၿပဳခဲ့ႀကသည္။ (ဥပမာ – စီဇန္း (ဆီးယင္း)၊ ဆိုင္ဇန္၊ ေဂြးသဲ၊ ဇို၊ ဒိမ္ အစရွိသည္တို႔ၿဖစ္ပါသည္)

    ေတာင္ပိုင္းလမ္ေႀကာင္းၿဖင့္၀င္ေရာက္လာေသာ အုပ္စုမ်ားမွာ Lailun, Seipi, Zotlang စေသာရြာမ်ား တည္ေထာင္ရ္ဳ Laimi မ်ိဳးႏြယ္စုမ်ား၏ ဘိုးေဘးမ်ားၿဖစ္ႀကသည္ ဟု ဆိုႀကသည္။

    AD 1550 – Guite အႏြယ္၀င္ၿဖစ္သူ Pu Gui Mang သည္ တီးတိန္ရြာ (ယခု တီးတိန္ၿမိဳ႕) ကို စတင္တည္ေထာင္ခဲ့သည္။

    AD 1800 – Pu Khan Thuam (ခန္႔ထြမ္း) သည္ နယ္စားႀကီးအၿဖစ္ ေက်ာ္ႀကားခဲ့သည္။

    AD 1820 – ေခါင္းေဆာင္ႀကီး ကိုးဦးစုေပါင္းရ္ဳ တီးတိန္ရြာကို ဒုတိယအႀကိမ္ တည္ေထာင္သည္။

    AD 1840-1868 – Pu Kam Hau (ကမ္ေဟာက္) သည္ တိုက္သူႀကီးအၿဖစ္ အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။

    AD 1870 – တြန္းဇံ ရြာ စတင္တည္ေထာင္သည္။

    AD 1877-78 – Guite မ်ိဳးႏြယ္စု၀င္မ်ား တစ္မ်ိဳးသားလံုးနီးပါး ေၿမာက္ဖက္ဆီသို႔ တိမ္းေရွာက္ႀကသည္။

    AD 1895 – စက္တင္ဘာလတြင္ ခ်င္းေတာင္တန္းအား ၿမန္မာဘုရင္ခံ လက္ေအာက္သို႔ သြတ္သြင္းခဲ့သည္။

    AD 1896 – ခ်င္းေတာင္တန္း က်င့္ထံုးဥပေဒ (Chin Hills Regulation Act ) ကို ၿပဌာန္ခဲ့သည္။

    AD 1840-1948 – အုပ္ခ်ဳပ္ေရးကို ခ်င္းပေဒသရာဇ္ႀကီးမ်ားက Chin Hills Regulation Act ကို ဆက္လက္ က်င့္သံုးအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။

    AD 1948 – လြတ္လပ္ေရးရရွိရ္ဳ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးကို ၿမန္မာႏိုင္ငံေတာ္၏ အေၿခခံ ဖြ ဲ႔စည္းအုပ္ခ်ဳပ္ပံုအတိုင္း ၿပဳၿပင္ခဲ့သည္။ လြတ္လပ္ေသာ ၿပည္ေထာင္စု ၿမန္မာႏိုင္ငံတြင္ ခ်င္း၀ိေသသတိုင္းအၿဖစ္ ရပ္တည္ခဲ့သည္။

    AD 1974 – 1974 ဖြဲ႔စည္းအုပ္ခ်ဳပ္ပံု အေၿခခံဥပေဒသစ္အရ ယခင္ ခ်င္း၀ိေသသတိုင္းကို ခ်င္းၿပည္နယ္ဟု ေၿပာင္းလဲသတ္မွတ္သည္။

    စာေပ

    AD 1899 – ခရစ္ယာန္ဘာသာ၊ Pau Cin Hau (ေပါင္က်င္႔ေဟာက္) ဘာသာႏွင့္ ၄င္း၏ စာေပအေရးအသားစတင္ ထြန္းကားခဲ့သည္။

    AD 1902 – ခရစ္ယာန္ ဓမၼဆရာမ်ားက ၿမန္မာစာကို စတင္သင္ႀကားေပးခဲ့သည္။ ၄င္းမွာ စာသင္ေက်ာင္းမ်ား၏ အစၿဖစ္သည္။

    AD 1904 – ခ်င္းအမ်ိဳးသားမ်ား ပုလိပ္တပ္ဖြဲ႕သို႔ (ယခု- ၿပည္သူ႔ရဲ) စတင္ အမႈထမ္းခ့ဲသည္။

    AD 1913 – တီးတိန္ခ်င္းဘာသာ (Kam Hau diatect) ၿဖင့္ စာေပအေရးအသားႏွင့္ စာအုပ္ကို Dr. J.H. Cope ကစတင္ တီထြင္ေရးသားေပးခဲ့သည္။

    AD 1917-18 – ပထမကမၻာစစ္အတြင္း ၿပင္သစ္ႏုိင္ငံသို႔ စစ္၀န္ထမ္းမ်ား (Labour Corps) အၿဖစ္ တီးတိန္- တြန္းဇံၿမိဳ႕နယ္မွ ခ်င္းအမ်ိဳးသား (1000) ဦးသြားေရာက္ခဲ့သည္။ ယင္းတို႔အနက္ အခ်ိဳ႕ေသာ ေခါင္းေဆာင္မ်ားသည္ အဂၤလန္ႏိုင္ငံ Bucking ham နန္းေတာ္သို႔ ေလ့လာေရးခရီး သြားေရာက္ခဲ့ႀကသည္။

    AD 1920 – ခ်င္းအမ်ိဳးသားမ်ား အဂၤလိပ္ စစ္တပ္သို႔ စတင္၀င္ေရာက္ကာ အမႈထမ္းခဲ့ႀကသည္။

    AD 1928 – ေစာ္ဘြားႀကီး Kam Hau ၏ နယ္တြင္ အသံုးၿပဳေသာ ဘာသာစကား (ယခုတီးတိန္ဘာသာစကား) ကို စတင္ရ္ဳ ေက်ာင္းသံုးဘာသာစကားအၿဖစ္ ၿပဌာန္းသင္ႀကားေစခဲ့သည္။

    AD 1934 – တကၠသိုလ္ပညာမ်ား ဆည္းပူးလာႀကသည္။

    AD 1948 – တီးတိန္ၿမိဳ႕ႏွင့္ ထုတ္လိုင္တို႔တြင္ အထက္တန္းေက်ာင္းမ်ား စတင္ဖြင့္လွစ္ခဲ့သည္။

    AD 1955 – တီးတိန္ၿမိဳ႕တြင္ လွ်ပ္စစ္ဓါတ္အား စက္ရံုစတင္ တည္ေထာင္ခဲ့သည္။

    AD 1986 – တီးတိန္ၿမိဳ႕တြင္ အစိုးရေရအားလွ်ပ္စစ္ရရွိကာ ဓါတ္အားစတင္ ထုတ္ေပးသည္။

    AD 1994 – တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ခိုင္ကမ္းရြာ (ဗိုလ္ခိုင္ကမ္း – ခ်င္းေတာ္လွန္ေရးေခါင္းေဆာင္) ကေလးေကာလိပ္ကို စတင္ဖြင့္လွစ္ခဲ့သည္။

    AD 1999(July, 7) – ေကာလိပ္အဆင့္မွ ဒီဂရီေကာလိပ္ ရရွိ။

    AD 2003(May, 14) – ဒီဂရီေကာလိပ္အဆင့္ မွ တကၠသိုလ္ အဆင့္ရရွိ။

    AD 1999 (Dec, 27) – A.G.T.I ေက်ာင္းစတင္ဖြင့္လွစ္ခဲ့၊

    AD 2001 (Oct, 5) – Government Technology College အဆင့္တိုးၿမင့္ခဲ့။

    AD 2007 (Jan, 20) – Technology University အဆင့္ထပ္မံတိုးၿမင့္ခဲ့။

    AD 2001(Sep, 27) – Government Computer College

    AD 2007 (Jan 20) – Computer University

    AD 1998 – တီးတိန္ အ.ထ.က (1) ေရႊရတုသဘင္ က်င္းပခဲ့သည္။

    ဘာသာယံုႀကည္ကိုးကြယ္မႈအေနၿဖင့္ အရာခပ္သိမ္းကို ပိုင္သအုပ္စိုးေတာ္မူေသာ Pasian (ဘုရားသခင္) ကို ယံုႀကည္ ကိုးကြယ္ခဲ့ႀကသည္။

    ကေလးကင္ပြန္းတပ္ၿခင္း

    ေမြးဖြားလာေသာ ကေလးအား နာမည္ေပးရာတြင္ ႀကီးစဥ္ငယ္လိုက္ အဘိုး၊ အဘြား၊ ဘႀကီး၊ ဘေလး၊ ဦးေလး၊ အရီး၊ အေဒၚ တို႔၏ ေနာက္ဆံုး နာမည္ၿဖင့္ အစၿပဳရ္ဳ မွည္႔ေခၚရသည္။ အမည္ေပးရာတြင္ ေမြးေန႔ ေန႔နံအလိုက္ အမည္ေပးၿခင္း မရွိပဲ ကာလ အၿဖစ္အပ်က္မ်ား ထည့္လိုပါက နာမည္၏ ဒုတိယႏွင့္တတိယ ေနရာတြင္ ထည့္ေပးရသည္။ အဘိုးအဘြားမ်ား၏ ဂုဏ္သတင္းေဖာ္ေဆာင္ေပးေသာ အမည္မ်ားကိုလည္း ထည့္ရ္ဳ မွည့္ေလ့ရွိသည္။

    အေမြဆက္ခံၿခင္း

    မိဘအေမြ ဆက္ခံပိုင္ခြင့္ထံုးတမ္းအစဥ္အလာ အခိုင္အမာရွိသည္။ အေမြဆက္ခံခြင့္ သတ္မွတ္ရာတြင္ မ်ိဳးရိုးစုအလိုက္ အေမြဆက္ခံပိုင္ခြင့္ သီးၿ